सामग्री पर जाएँ

रासायनिक तत्व

विकिपुस्तक से

रासायनिक तत्व से हमें कई प्रकार की जानकारी मिलती है। इस पुस्तक में भी इनकी कुछ जानकारियों के बारे में बताया गया है।

"रासायनिक तत्त्व" (या केवल तत्त्व) ऐसे उन शुद्ध पदार्थों को कहते हैं जो केवल एक ही तरह के परमाणुओं से बने होते हैं। या जो ऐसे परमाणुओं से बने होते हैं जिनके नाभिक में समान संख्या में प्रोटॉन होते हैं। सभी रासायनिक पदार्थ तत्त्वों से ही मिलकर बने होते हैं।


हाइड्रोजन, नाइट्रोजन, ऑक्सीजन, तथा सिलिकॉन आदि कुछ तत्त्व हैं। सन २००७ तक कुल 118 तत्त्व खोजे या पाये जा चुके हैं जिसमें से ९४ तत्त्व धरती पर प्राकृतिक रूप से विद्यमान हैं। कृत्रिम नाभिकीय अभिक्रियाओं के परिणामस्वरूप उच्च परमाणु क्रमांक वाले तत्त्व समय-समय पर खोजे जाते रहे हैं।

इतिहास

तत्त्व शब्द के साहित्यिक अर्थ अनेक हैं, पर रसायन विज्ञान में इसका प्रयोग विशेष अर्थ में होता है। पंचतत्त्व के अंतर्गत हमारे साहित्य में पृथ्वी, जल, तेजस, वायु और आकाश की गणना बहुत पुराने समय से होती आ रही है। पंचज्ञानेंद्रियों से रूप, रस, गंध स्पर्श और शब्द इन पंचतन्मात्राओं, पंचविषयों या पाँच संवेदनाओं की अनुभूति होती है और जिन स्थूल भूतों के कारण ये पंचतन्मात्राएँ व्यक्त होती हैं उन्हें ही पंचतत्त्व कहते हैं। सांख्य और वैशेषिक दर्शनों के आधार पर पृथ्वी का गुण गंध है और तद्विषयक ज्ञानेंद्रिय नासिका है, जल का गुण रस है और तद्विषयक ज्ञानेंद्रिय रसना या जिह्वा है, तेजस् या अग्नि का गुण रूप है और तद्विषयक ज्ञानेंद्रिय चक्षु है, वायु का गुण स्पर्श है और तद्वविषयक ज्ञानेंद्रिय त्वचा है तथा आकाश का गुण शब्द है, जिससे संबंध रखनेवाली ज्ञानेंद्रिय कर्ण हैं।

चीन के विद्वान् भी पुराने समय में, जैसा ईसा से 2,000 वर्ष पूर्व के लेख शू-किंग से पता चलता है, पाँच तत्त्व मानते थे। समस्त भौतिक सृष्टि के मूलाधार तत्त्व थे: पृथ्वी, अग्नि, जल धातु और काष्ठ। इन विद्वानों ने तत्त्व शब्द की कभी स्पष्ट परिभाषा देने की चेष्टा नहीं की। अरस्तू ने तत्त्वों के साथ भौतिक गुणों के संबंध का निर्देश किया। ये गुण थे: शुष्क या आर्द्र, उष्ण या शीतल और गुरु (भारी) या अल्प गुरु (हलका)


तत्त्वों की सूची परमाणु संख्या नाम हिन्दी में नाम प्रतीक समूह पिरियड ब्लॉक अवस्था एसटीपी पर अस्तित्व वर्णन

1 हाइड्रोजन उदजन H 1 s गैस आदितत्त्व अधातु 2 हिलियम यानाति He 18 1 s गैस आदितत्त्व अक्रिय गैस 3 लिथियम लघ्वातु Li 1 2 s ठोस आदितत्त्व क्षार धातु 4 बेरिलियम विडूर Be 2 2 s ठोस आदितत्त्व अल्कली मृदा धातु 5 बोरॉन टांकण B 13 2 p ठोस आदितत्त्व मेटलायड 6 कार्बन प्रांगार C 14 2 p ठोस आदितत्त्व अधातु 7 नाइट्रोजन भूयाति N 15 2 p गैस आदितत्त्व अधातु 8 आक्सीजन प्राणवायु, जारक O 16 2 p गैस आदितत्त्व अधातु 9 फ्लोरीन तरस्विनी F 17 2 p गैस आदितत्त्व हैलोजन 10 निआन शिथिराति Ne 18 2 p गैस आदितत्त्व अक्रिय गैस 11 सोडियम क्षारातु Na 1 3 s ठोस आदितत्त्व क्षार धातु 12 मैग्नीशियम भ्राजातु Mg 2 3 s ठोस आदितत्त्व अल्कली मृदा धातु 13 एलुमिनियम स्फट्यातु Al 13 3 p ठोस आदितत्त्व धातु 14 सिलिकन सैकता Si 14 3 p ठोस आदितत्त्व मेटलायड 15 फॉस्फोरस भास्वर P 15 3 p ठोस आदितत्त्व अधातु 16 सल्फर गंधक S 16 3 p ठोस आदितत्त्व अधातु 17 क्लोरीन नीरजी Cl 17 3 p गैस आदितत्त्व हैलोजन 18 आर्गन मंदाति Ar 18 3 p गैस आदितत्त्व अक्रिय गैस 19 पोटाश दहातु K 1 4 s ठोस आदितत्त्व क्षार धातु 20 कैल्सियम चूर्णातु Ca 2 4 s ठोस आदितत्त्व अल्कली मृदा धातु 21 स्कैण्डियम स्तोकातु Sc 3 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 22 टाइटेनियम रंजातु Ti 4 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 23 वनेडियम रोचातु V 5 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 24 क्रोमियम वर्णातु Cr 6 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 25 मैंगनीज अयस Mn 7 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 26 आयरन लोहा Fe 8 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 27 कोबाल्ट केत्वातु Co 9 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 28 निकल गिलट Ni 10 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 29 कॉपर ताँबा, ताम्र Cu 11 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 30 ज़िंक जस्ता Zn 12 4 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 31 गैलियम द्रवातु Ga 13 4 p ठोस आदितत्त्व धातु 32 जर्मेनियम सिकातु Ge 14 4 p ठोस आदितत्त्व मेटलायड 33 आर्सैनिक संखिया, नैपाली As 15 4 p ठोस आदितत्त्व मेटलायड 34 सेलेनियम मेचाग्नि Se 16 4 p ठोस आदितत्त्व अधातु 35 ब्रोमियम दुराघ्री Br 17 4 p द्रव आदितत्त्व हैलोजन 36 क्रिप्टॉन लीनाति Kr 18 4 p गैस आदितत्त्व अक्रिय गैस 37 रुबिडियम दीपातु Rb 1 5 s ठोस आदितत्त्व क्षार धातु 38 स्ट्रॉन्सियम शोणातु Sr 2 5 s ठोस आदितत्त्व अल्कली मृदा धातु 39 यिट्रियम भृशला Y 3 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 40 जर्कोनियम गोमेदातु Zr 4 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 41 नायोबियम काशातु Nb 5 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 42 मॉलीब्डेनम संवर्णातु Mo 6 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 43 टेक्निशियम चेष्टातु Tc 7 5 d ठोस Transient संक्रमण धातु 44 Ruthenium नक्षरातु Ru 8 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 45 रोडियम नाम्लातु Rh 9 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 46 पलेडियम निचूषातु Pd 10 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 47 सिलवर चाँदी, रजत Ag 11 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 48 कैडमियम मृज्यातु Cd 12 5 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 49 इंडियम नैलातु In 13 5 p ठोस आदितत्त्व धातु 50 टिन त्रपु Sn 14 5 p ठोस आदितत्त्व धातु 51 एण्टीमनी अंजन Sb 15 5 p ठोस आदितत्त्व मेटलायड 52 टेल्युरियम वंगक Te 16 5 p ठोस आदितत्त्व मेटलायड 53 आयोडीन जंबुकी I 17 5 p ठोस आदितत्त्व हैलोजन 54 जेनॉन कोटयाति Xe 18 5 p गैस आदितत्त्व अक्रिय गैस 55 सीजियम द्युतातु Cs 1 6 s ठोस आदितत्त्व क्षार धातु 56 बेरियम हर्यातु Ba 2 6 s ठोस आदितत्त्व अल्कली मृदा धातु 57 लैन्थनम सुजारला La 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 58 सीरियम पुष्कला Ce 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 59 Praseodymium श्यामला Pr 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 60 नियोडिमियम आपीतला Nd 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 61 प्रोमेथियम पिविरला Pm 3 6 f ठोस Transient लैन्थेनाइड 62 समेरियम धूसरला Sm 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 63 यूरोपियम किंविरला Eu 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 64 Gadolinium योनिला Gd 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 65 टर्बियम इद्भृशला Tb 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 66 Dysprosium चुम्बला Dy 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 67 Holmium पांडुला Ho 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 68 Erbium रक्तला Er 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 69 Thulium व्याहरिला Tm 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 70 Ytterbium श्वेतला Yb 3 6 f ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 71 Lutetium निर्वर्णला Lu 3 6 d ठोस आदितत्त्व लैन्थेनाइड 72 Hafnium गावातु Hf 4 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 73 टैंटलम सहातु Ta 5 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 74 टंगस्टन चण्डातु W 6 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 75 Rhenium बाष्पातु Re 7 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 76 Osmium गुर्वातु Os 8 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 77 इरिडियम घनातु Ir 9 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 78 प्लेटिनम महातु Pt 10 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 79 गोल्ड सोना, स्वर्ण Au 11 6 d ठोस आदितत्त्व संक्रमण धातु 80 मरकरी पारा Hg 12 6 d द्रव आदितत्त्व संक्रमण धातु 81 थैलियम सिक्ष्यातु Tl 13 6 p ठोस आदितत्त्व धातु 82 लॅड सीसा Pb 14 6 p ठोस आदितत्त्व धातु 83 बिस्मथ भिदातु Bi 15 6 p ठोस आदितत्त्व धातु 84 पोलोनियम तोयातु Po 16 6 p ठोस Transient मेटलायड 85 एस्टाटिन लावणी At 17 6 p ठोस Transient हैलोजन 86 रेडॉन तैजसाति Rn 18 6 p गैस Transient अक्रिय गैस 87 फ्रांसियम क्षुद्रातु Fr 1 7 s ठोस Transient क्षार धातु 88 रेडियम तेजातु Ra 2 7 s ठोस Transient अल्कली मृदा धातु 89 ऐक्टिनियम एजातु Ac 3 7 f ठोस Transient ऐक्टिनाइड 90 थोरियम ह्रसातु Th 3 7 f ठोस आदितत्त्व ऐक्टिनाइड 91 प्रोटैक्टीनियम प्रैजातु Pa 3 7 f ठोस Transient ऐक्टिनाइड 92 यूरेनियम किरणातु U 3 7 f ठोस आदितत्त्व ऐक्टिनाइड 93 नेप्चूनियम दृढ़ातु शp 3 7 f ठोस Transient ऐक्टिनाइड 94 प्लोटोनियम मलिनातु Pu 3 7 f ठोस आदितत्त्व ऐक्टिनाइड 95 अमेरिसियम रुचातु Am 3 7 f ठोस Transient ऐक्टिनाइड 96 क्युरियम पीवरातु Cm 3 7 f ठोस Transient ऐक्टिनाइड 97 बर्केलियम कोमलातु Bk 3 7 f ठोस Transient ऐक्टिनाइड 98 कैलिफोर्नियम उच्चरातु Cf 3 7 f ठोस Transient ऐक्टिनाइड 99 आइंस्टीनियम Es 3 7 f ठोस संश्लेषित ऐक्टिनाइड 100 फर्मियम Fm 3 7 f ठोस संश्लेषित ऐक्टिनाइड 101 मेंडलीवियम Md 3 7 f ठोस संश्लेषित ऐक्टिनाइड 102 नोबिडियम No 3 7 f ठोस संश्लेषित ऐक्टिनाइड 103 लारेंसियम Lr 3 7 d ठोस संश्लेषित ऐक्टिनाइड 104 रदरफोर्डियम Rf 4 7 d संश्लेषित संक्रमण धातु 105 डब्नियम Db 5 7 d संश्लेषित संक्रमण धातु 106 Seaborgium Sg 6 7 d संश्लेषित संक्रमण धातु 107 बोरियम Bh 7 7 d संश्लेषित संक्रमण धातु 108 हैसियम Hs 8 7 d संश्लेषित संक्रमण धातु 109 मेइट्नेरियम Mt 9 7 d संश्लेषित 110 डार्मस्टाडियम Ds 10 7 d संश्लेषित 111 रोएंटजेनियम Rg 11 7 d संश्लेषित 112 कोपरनिसियम Cn 12 7 d संश्लेषित संक्रमण धातु 113 (निहोनियम) Nh 13 7 p संश्लेषित 114 फ्लेरोवियम Fl 14 7 p संश्लेषित 115 (मॉस्कोवियम) Mc 15 7 p संश्लेषित 116 लिवरमोरियम Lv 16 7 p संश्लेषित 117 (टेनिसीन) Ts 17 7 p संश्लेषित 118 (ओर्गनेसन) Og 18 7 p संश्लेषित

  1. हाइड्रोजन
  2. हीलियम
  3. लिथियम
  4. बेरिलियम
  5. बोरॉन
  6. कार्बन
  7. नाइट्रोजन
  8. आक्सीजन
  9. फ्लोरीन
  10. नियान
  11. सोडियम
  12. मैग्नीशियम
  13. सिलिकन
  14. फॉस्फोरस
  15. गन्धक
  16. क्लोरीन
  17. आर्गन
  18. पोटाश